کیاپرس – پژوهشگران برای نخستین بار در یک بیمار انسانی، میتوکندریهای سالم استخراجشده از عضله پای خود بیمار را به چشمهای او تزریق کردند؛ روشی آزمایشی که هدف آن تأمین انرژی سلولهای آسیبدیده شبکیه و جلوگیری از مرگ آنهاست.
این روش که نوعی میتوکندریدرمانی محسوب میشود، پیش از این در مطالعات حیوانی بررسی شده بود. اکنون پژوهشگران آن را در یک مورد انسانی آزمایش کردهاند؛ هرچند هنوز نمیتوان درباره اثربخشی آن برای بازگرداندن بینایی قضاوت کرد.
میتوکندری؛ نیروگاه سلولها
میتوکندریها ساختارهای بسیار کوچکی درون سلولها هستند که مواد غذایی و اکسیژن را به انرژی قابل استفاده تبدیل میکنند. به همین دلیل، گاهی از آنها بهعنوان «نیروگاه» یا «باتری» سلول یاد میشود.
برخی سلولهای بدن، بهویژه سلولهای عصبی، نیاز بسیار زیادی به انرژی دارند. سلولهای گانگلیونی شبکیه نیز از جمله سلولهایی هستند که برای حفظ عملکرد خود به انرژی میتوکندریایی وابستگی زیادی دارند.
آسیب به جریان خون و کاهش اکسیژن میتواند عملکرد میتوکندریها را مختل کرده و در نهایت به مرگ سلولهای شبکیه منجر شود.
ایده میتوکندریدرمانی این است که با انتقال میتوکندریهای سالم به بافت آسیبدیده، انرژی مورد نیاز سلولهایی که هنوز زنده هستند اما بهشدت آسیب دیدهاند، افزایش پیدا کند.
بیمار تقریباً بینایی خود را از دست داده بود
این درمان روی یک زن جوان انجام شد که در ۲۶ سالگی دچار خونریزی شدید مغزی شده بود.
او حدود ۱۸ ساعت پس از بروز خونریزی به بیمارستان منتقل شد و پس از انجام جراحی اورژانسی زنده ماند، اما آسیب ناشی از قطع یا کاهش طولانیمدت جریان خون و اکسیژن به مسیرهای بینایی، موجب کاهش شدید بینایی او در هر دو چشم شد.
حدود سه ماه پس از آسیب، بینایی بیمار همچنان در حد بسیار محدودی باقی مانده بود.
بررسیهای تصویربرداری نشان میداد که لایه فیبرهای عصبی شبکیه و لایه سلولهای گانگلیونی بهشدت نازک شدهاند، اما بهطور کامل از بین نرفتهاند. همچنین برخی اندازهگیریهای فعالیت مغزی نشان میداد که هنوز مقدار محدودی از اطلاعات بینایی به قشر بینایی مغز منتقل میشود.
این وضعیت، زمینه را برای آزمایش روش جدید فراهم کرد.
میتوکندریها از عضله پای خود بیمار استخراج شدند
برای کاهش احتمال واکنش ایمنی، پژوهشگران تصمیم گرفتند از سلولهای خود بیمار استفاده کنند.
به همین منظور، از عضله ران او نمونهبرداری شد و میتوکندریها از سلولهای این بافت استخراج شدند.
پژوهشگران دهها میلیون میتوکندری را از نمونه به دست آوردند و سپس، در حالی که میتوکندریها هنوز تازه و آماده استفاده بودند، آنها را به مایع زجاجیه داخل هر دو چشم بیمار تزریق کردند.
واکنش مردمک چشم پس از تزریق تغییر کرد
پیش از درمان، واکنش مردمکهای بیمار به نور بارها بررسی شده بود، اما واکنش طبیعی مشاهده نمیشد.
با این حال، چند روز پس از تزریق میتوکندریها، هر دو مردمک در برخی آزمایشها واکنشهایی شبیه واکنش طبیعی به نور نشان دادند.
پژوهشگران همچنین در برخی اندازهگیریهای فعالیت مغز، در روزهای پس از درمان، واکنش سازمانیافتهای را در قشر بینایی مشاهده کردند.
با وجود این یافتهها، بینایی بیمار به شکل قابلتوجهی بهبود پیدا نکرد و قدرت بینایی او همچنان تقریباً در حد تشخیص نور باقی ماند.
اثر درمان دائمی نبود
واکنش مردمکها نیز در طول زمان پایدار نماند.
آخرین واکنش طبیعی مردمک چشم چپ در روز یازدهم پس از درمان مشاهده شد، در حالی که چشم راست تا روز سیونهم همچنان در برخی آزمایشها واکنشهایی نشان میداد.
بنابراین هنوز مشخص نیست تغییرات مشاهدهشده دقیقاً ناشی از تزریق میتوکندری بوده است یا عوامل دیگری در آن نقش داشتهاند.
یک بیمار برای اثبات اثربخشی کافی نیست
پژوهشگران تأکید دارند که این مطالعه محدودیتهای جدی دارد.
این پژوهش تنها روی یک بیمار انجام شده و گروه کنترل نداشته است. همچنین شواهد مستقیمی در دست نیست که نشان دهد میتوکندریهای تزریقشده واقعاً وارد سلولهای گانگلیونی شبکیه شدهاند.
از این رو، نمیتوان بر اساس این مطالعه نتیجه گرفت که میتوکندریدرمانی میتواند بینایی افراد مبتلا به آسیب شدید شبکیه یا عصب بینایی را بازگرداند.
نکته امیدوارکننده؛ نبود عارضه جدی
با وجود محدودیتهای این مطالعه، یکی از یافتههای مهم آن، نبود عارضه جدی یا واکنش ایمنی خطرناک پس از تزریق میتوکندریها بود.
همین موضوع میتواند زمینه را برای انجام مطالعات بیشتر درباره ایمنی و اثربخشی این روش فراهم کند.
پژوهشگران اکنون در حال بررسی این موضوع هستند که آیا در صورت تأیید نتایج اولیه، تزریقهای مکرر میتوکندری میتواند اثر پایدارتر و قابلتوجهتری ایجاد کند یا خیر.
آینده میتوکندریدرمانی در چشم
میتوکندریدرمانی هنوز یک روش آزمایشی است و برای تبدیل شدن به یک درمان استاندارد، به مطالعات بیشتری روی تعداد بیشتری از بیماران نیاز دارد.
دانشمندان باید در مراحل بعدی مشخص کنند که میتوکندریهای تزریقشده چگونه با سلولهای شبکیه تعامل میکنند، آیا واقعاً توسط سلولهای هدف جذب میشوند و آیا این فرایند میتواند به حفظ سلولهای آسیبدیده و بهبود عملکرد بینایی منجر شود یا خیر.
اگر این فرضیه در مطالعات آینده تأیید شود، ممکن است در آینده بتوان از میتوکندریهای سالم بدن خود بیمار برای کمک به سلولهای آسیبدیده در بیماریهای چشمی و حتی برخی اختلالات عصبی استفاده کرد.
با این حال، در شرایط فعلی، این روش را باید یک رویکرد تحقیقاتی و آزمایشی دانست، نه درمانی اثباتشده برای نابینایی.
